Samen met de Democratische Republiek Congo en Zimbabwe vormt Soedan voor veel Afrikaliefhebbers de top-3 van Afrikaanse landen waar ze op dit moment liever niet heen gaan. Geweld en armoede zijn er aan de orde van de dag. Voor de historicus en journalist Gerbert van de Aa was dat een reden om juist wél naar Soedan af te reizen. Hij schreef er een boek over, Dwars door Soedan, dat zoveel mogelijk kanten van dit grootste land van Afrika probeert te belichten. Met uiteraard de nodige aandacht voor de humanitaire ramp in Darfur.

Dwars door Soedan, het product van een reis van 6 weken door Soedan, is de opvolger van zijn debuut Nigeriaanse toestanden (2005) en gestoeld op hetzelfde concept: Van der Aa reist door een Afrikaans land, spreekt veel verschillende personen en probeert hardnekkige westerse vooroordelen te weerleggen. Een echt reisverhaal dus, geschreven in een journalistieke stijl. De kracht van zijn boeken is dat ze een geheel vormen, maar dat er ook gemakkelijk korte fragmenten kunnen worden geplaatst in kranten en tijdschriften. Deze stijl levert een grote toegankelijkheid op zonder oppervlakkig te worden.


Islam en conflict

De onderwerpen islam en (etnisch) conflict vormen de rode draad in Dwars door Soedan. Soedan was het land waar Osama bin Laden in het midden van de jaren negentig aan de opbouw van Al Qaeda werkte. Nog steeds zijn veel moslims in Soedan fan van deze meest gezochte man ter wereld. Echter dat is slechts een deel van het verhaal: in Soedan zijn er behalve radicale moslims ook christenen, gematigde moslims en aanhangers van het soefisme. Van der Aa geeft een goed beeld van de diversiteit aan denkbeelden en laat zien dat ook veel moslimfundamentalisten gastvrije, warme mensen zijn.

Conflict is het tweede grote onderwerp. Decennia lang woedde er een oorlog tussen de streng islamitische regering en enkele rebellenmilities in het zuiden van het land. Zuid en noord, gescheiden door het Sudd-moeras, verschillen hemelsbreed. Het noorden is islamitisch en wordt vooral bewoond door mensen die zich ‘arabisch’ noemen, ook als ze het feitelijk niet zijn. Het zuiden is christelijk en ‘zwart’. In 2005 sloten beide partijen vrede, maar de interviews die Van der Aa afneemt met de meest uiteenlopende figuren, laten zien dat de wederzijdse vooroordelen niet zijn verdwenen. De werkelijke gronden voor strijd liggen niet in ras of religie maar in de economische en politieke sfeer. Van der Aa zet helder uiteen dat dit voor Darfur ook geldt.


Met de auto door de Sahara

Gerbert van der Aa is al twee decennia bezig met Afrika. Hij studeerde geschiedenis van Afrika en het Midden-Oosten en ontpopte zich al tijdens zijn studie tot een ware avonturier. Als student was hij door geldgebrek gedwongen tot het verzinnen van creatieve manieren om zijn doel, Afrika te leren kennen, te bereiken. Hij reisde in de jaren negentig meerdere malen naar Nigeria, maar niet, zoals sommige ‘avontuurlijke’ jongeren doen, met het vliegtuig en via een organisatie die alles perfect geregeld heeft. Van der Aa bereikte Nigeria door in een Nissan dwars door de Sahara heen te reizen. In Nigeria verkocht hij de auto om zo de kosten van de reis te dekken. Ook in Soedan maakt hij, vaak noodgedwongen, gebruik van alternatieve vervoermiddelen.

Dankzij zijn vermogen om telkens weer met de meest interessante mensen in contact te komen en hun vertrouwen te winnen, is hij inmiddels een geprezen auteur en schrijft hij voor Elsevier, NRC Handelsblad, Internationale Samenwerking, Trouw en Esquire. Een kanttekening die bij het werk van Van der Aa geplaatst moet worden, is dat het weinig wetenschappelijk is. Dat wil niet zeggen dat het minder waar is, maar zijn insteek om vooral de Afrikanen zelf aan het woord te laten en vooroordelen te ontkrachten, is uiteraard even eenzijdig als een goed doorgrond wetenschappelijk product dat totaal geen feeling heeft met de dagelijkse realiteit in Afrika. Voor wie geïnteresseerd is in Afrika, en zeker voor wie dit continent op wetenschappelijke wijze bestudeert, is het zeer nuttig om minstens één van Van der Aa’s boeken te lezen.


Geestdrift en knipoog

Dwars door Soedan is, om het negatief te zeggen, eigenlijk een herhaling van hetzelfde kunstje dat al in Nigeriaanse toestanden werd vertoond. De hoofdstukken zijn opgebouwd uit reisverslagen, (historische) achtergronden en interviews met een paar mensen. Wederom moeten enkele westerse visies getoetst worden. Zijn fundamentalistische moslims allemaal repressieve waanzinnigen? Is ontwikkelingshulp in een regio als Darfur wel nuttig? En draait het Darfurconflict werkelijk om de ‘arme’ rebellen versus de ‘grote boze’ regering? Voor wat het aansnijden van controversiële onderwerpen betreft, is Dwars door Soedan een opvolger die het niveau van Nigeriaanse toestanden niet haalt.

Wat de (wetenschappelijke) achtergronden betreft is Dwars door Soedan wél superieur aan zijn voorganger. De geestdrift en de knipoog zijn behouden, maar minder dan in Nigeriaanse toestanden heeft de lezer het gevoel te maken te hebben met iemand die ook maar een mening uit, een persoonlijke boodschap geeft. Dwars door Soedan straalt meer autoriteit uit. Van der Aa geeft zijn werk wetenschappelijke diepgang door de socioloog E. Evans-Pritchard aan te halen en de reisverhalen van Michael Asher te becommentariëren. Ook interviewt hij uitgebreid Alex de Waal, die erg kritisch is over ontwikkelingshulp. Van der Aa combineert De Waals wetenschappelijke oordeel met lokaal onderzoek en interviews en geeft zo op ontluisterende wijze weer wat er allemaal mis gaat bij het verlenen van noodhulp.

Gerbert van der Aa zet een veelzijdig en verhelderend beeld neer van Soedan, waardoor de lezer dit land nooit meer met dezelfde ogen zal bekijken. Alle reden dus om in spanning af te wachten welke westerse vooroordelen er zullen sneuvelen in de vele boeken die hij hopelijk nog gaat schrijven.